Wysoka wrażliwość: cecha osobowości czy modna etykieta?
Niektórzy potrafią spędzić cały dzień wśród hałasu, rozmów i nieustannie zmieniających się wydarzeń, a wieczorem z przyjemnością wybrać się jeszcze na spotkanie ze znajomymi. Inni po takim dniu potrzebują ciszy i chwili samotności. Jedni niemal nie zwracają uwagi na intensywne oświetlenie, zapachy czy muzykę w tle, podczas gdy innym utrudniają one koncentrację. Są osoby, które podejmują decyzje szybko, i takie, które wolą najpierw przeanalizować szczegóły oraz możliwe konsekwencje.
Zwykle tłumaczymy te różnice charakterem, przyzwyczajeniami lub wychowaniem. Tymczasem ludzie różnią się również pod względem wrażliwości na otoczenie, sposobu przetwarzania informacji i reagowania na to, co dzieje się wokół nich.
W psychologii funkcjonuje pojęcie wrażliwości przetwarzania sensorycznego (ang. Sensory Processing Sensitivity, SPS). W języku potocznym częściej mówi się po prostu o wysokiej wrażliwości, a osoby, u których cecha ta występuje w dużym nasileniu, określa się mianem osób wysoko wrażliwych (ang. Highly Sensitive Persons, HSP).
Warto od razu zaznaczyć, że wysoka wrażliwość nie jest diagnozą, zaburzeniem psychicznym ani deficytem wymagającym korekty. Czym zatem właściwie jest?
Koncepcję SPS przedstawili w 1997 roku amerykańscy psychologowie Elaine i Arthur Aron. Zaproponowali, aby wysoką wrażliwość rozpatrywać jako względnie trwałą cechę temperamentu, związaną ze zwiększoną podatnością na wpływy środowiska oraz tendencją do głębszego przetwarzania informacji.
Temperament opisuje względnie stałe, częściowo biologicznie uwarunkowane właściwości naszych reakcji. Osobowość jest pojęciem szerszym i obejmuje charakterystyczne sposoby myślenia, przeżywania oraz zachowania. Współcześnie SPS bada się jako cechę związaną zarówno z temperamentem, jak i osobowością, choć kwestia jej odrębności od innych znanych właściwości psychologicznych nadal pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej.
Niektóre przejawy wysokiej wrażliwości wiążą się na przykład z neurotycznością, czyli tendencją do częstszego i intensywniejszego przeżywania negatywnych emocji. Inne wykazują związki z otwartością na doświadczenia, szczególnie z wrażliwością estetyczną. Badacze wciąż próbują ustalić, czy SPS można w pełni wyjaśnić za pomocą znanych już cech osobowości, czy też opisuje ona dodatkowy wymiar różnic indywidualnych.
Wysoka wrażliwość nie jest więc jedynie nową nazwą introwersji lub lękowości. To przedmiot badań naukowych, których celem jest między innymi lepsze zrozumienie struktury i mechanizmów tej cechy.
Aby opisać podstawowe przejawy SPS, Elaine Aron zaproponowała model DOES. Za tym akronimem kryją się cztery właściwości, które pomagają zrozumieć, jak wysoka wrażliwość może wyglądać w codziennym życiu.
D - Głębokość przetwarzania informacji (ang. Depth of Processing). Chodzi o skłonność do bardziej szczegółowego analizowania napływających informacji, odnoszenia ich do wcześniejszych doświadczeń, dostrzegania zależności i rozważania możliwych konsekwencji. Na przykład po zakończonej rozmowie ktoś może jeszcze długo zastanawiać się nie tylko nad wypowiedzianymi słowami, ale także nad motywami rozmówcy, okolicznościami spotkania czy własnymi reakcjami. Nie oznacza to jednak automatycznie wyższej inteligencji ani większej zdolności rozumienia innych ludzi. Taki sposób przetwarzania informacji może sprzyjać podejmowaniu przemyślanych decyzji, ale czasami również utrudniać dokonanie szybkiego wyboru.
O - Przestymulowanie, czyli przeciążenie bodźcami (ang. Overstimulation). Nasz układ nerwowy nieustannie odbiera informacje: dźwięki, zapachy, obrazy i sygnały płynące z ciała. Kiedy zbyt wiele dzieje się jednocześnie, zasoby uwagi i możliwości regulacji pobudzenia mogą okazać się niewystarczające. Wyobraźmy sobie intensywny dzień pracy, podróż zatłoczonym tramwajem i zakupy w głośnym centrum handlowym. Każda z tych sytuacji osobno może być całkiem znośna, ale ich nagromadzenie potrafi doprowadzić do znacznego zmęczenia. U osób wysoko wrażliwych takie przeciążenie może pojawiać się szybciej. Co istotne, nie zawsze chodzi o nietolerancję konkretnego bodźca. Czasami wyczerpująca okazuje się sama liczba wrażeń, ich intensywność oraz konieczność nieustannego przenoszenia uwagi.
E - Reaktywność emocjonalna i empatia (ang. Emotional Reactivity and Empathy). Ten wymiar odnosi się do intensywności emocjonalnych reakcji na wydarzenia i doświadczenia. Osoba wysoko wrażliwa może silniej przeżywać własne sukcesy i niepowodzenia, reagować na napiętą atmosferę czy emocje bliskich. Dotyczy to jednak nie tylko trudnych doświadczeń. Radość, zachwyt, wdzięczność i inne pozytywne emocje również mogą być przeżywane szczególnie intensywnie. Warto przy tym pamiętać, że reaktywność emocjonalna i empatia nie są tym samym. Silne reagowanie na emocje innych nie gwarantuje umiejętności ich trafnego rozpoznawania ani uwzględniania cudzych potrzeb. Sama wysoka wrażliwość nie czyni więc człowieka bardziej troskliwym czy życzliwym.
S - Wrażliwość na subtelne bodźce i niuanse otoczenia (ang. Sensing the Subtle). Chodzi o skłonność do dostrzegania stosunkowo słabych lub mało wyrazistych sygnałów: zmiany oświetlenia, ledwo wyczuwalnego zapachu, cichego dźwięku w tle czy niewielkich różnic w intonacji głosu. Nie musi to oznaczać lepszego wzroku, słuchu czy węchu. Człowiek może mieć zupełnie przeciętne zdolności sensoryczne, a jednocześnie poświęcać więcej uwagi szczegółom otoczenia. Z jednej strony może to pomagać w zauważaniu zmian, które umykają innym, z drugiej - stanowić dodatkowe źródło obciążenia.
Warto pamiętać, że DOES jest modelem teoretycznym, a nie listą obowiązkowych cech osoby wysoko wrażliwej. Poszczególne właściwości nie muszą występować z jednakowym nasileniem, a część postulowanych mechanizmów wciąż wymaga dokładniejszego potwierdzenia empirycznego.
Do badania SPS Elaine i Arthur Aron opracowali Skalę Osoby Wysoko Wrażliwej (ang. Highly Sensitive Person Scale, HSPS). Późniejsze analizy pozwoliły wyodrębnić w niej trzy podstawowe wymiary: łatwość ulegania pobudzeniu i przeciążeniu (ang. Ease of Excitation, EOE), niski próg pobudzenia sensorycznego (ang. Low Sensory Threshold, LST) oraz wrażliwość estetyczną (ang. Aesthetic Sensitivity, AES).
I tu pojawia się interesująca kwestia: dwie osoby o podobnie wysokim ogólnym poziomie wrażliwości mogą mieć zupełnie różne profile psychologiczne.
Jedna szybko męczy się hałasem i intensywnym światłem, ale stosunkowo spokojnie reaguje na doświadczenia emocjonalne. Druga głęboko przeżywa muzykę, sztukę i piękno przyrody, a jednocześnie znacznie lepiej radzi sobie z intensywną stymulacją sensoryczną.
Dlatego wynik kwestionariusza nie powinien być traktowany jako wyczerpujący opis osobowości. Co więcej, naukowcy nadal doskonalą sposoby pomiaru SPS. Jednym z ograniczeń dotychczasowych narzędzi jest to, że mogą silniej akcentować trudne aspekty wrażliwości, takie jak przeciążenie, a w mniejszym stopniu uwzględniać jej pozytywne przejawy oraz głębokość przetwarzania informacji.
Podłoże biologiczne
Badania bliźniąt wskazują, że czynniki genetyczne rzeczywiście odgrywają istotną rolę. Przykładowo Assary i współpracownicy (2019) oszacowali odziedziczalność wrażliwości środowiskowej na około 47%. Nie oznacza to jednak, że wrażliwość konkretnej osoby jest w 47% zapisana w genach. Wskaźnik ten opisuje, jaka część zróżnicowania danej cechy w badanej populacji wiąże się z różnicami genetycznymi.
Istnieją również badania neurobiologiczne dotyczące SPS. W pracy Acevedo i współpracowników (2014), wykorzystującej funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI), wyższe wyniki w zakresie wrażliwości wiązały się z odmienną aktywnością obszarów mózgu uczestniczących w przetwarzaniu informacji emocjonalnych i społecznych.
Byłoby jednak przedwczesne mówić o istnieniu szczególnego „mózgu osoby wysoko wrażliwej”. Badania nad neurobiologicznymi mechanizmami SPS wciąż trwają, a dotychczasowe wyniki nie pozwalają jeszcze na jednoznaczne wyjaśnienie obserwowanych różnic.
Ani słabość, ani supermoc
Według niektórych szacunków badawczych stosunkowo wysoki poziom wrażliwości dotyczy około 20-30% ludzi. Nie oznacza to jednak, że społeczeństwo można podzielić na dwie wyraźne grupy - osoby wrażliwe i niewrażliwe. Mówimy raczej o kontinuum różnic indywidualnych, a granice między poszczególnymi grupami zależą również od przyjętych metod pomiaru.
Rosnąca popularność koncepcji wysokiej wrażliwości ma dwie strony. Z jednej pomogła wielu osobom inaczej spojrzeć na własny sposób przeżywania świata. To, co wcześniej wydawało się dziwactwem, nadmierną emocjonalnością czy nieumiejętnością radzenia sobie z codziennymi obciążeniami, zyskało możliwe wyjaśnienie w kategoriach różnic indywidualnych.
Z drugiej strony wokół wysokiej wrażliwości narosło wiele mitów. Osoby wysoko wrażliwe bywają przedstawiane jako wyjątkowo empatyczne, twórcze, intuicyjne, a niekiedy wręcz obdarzone szczególnymi zdolnościami.
Badania naukowe nie dają podstaw do takich uogólnień. Wysoka wrażliwość sama w sobie nie czyni człowieka bardziej życzliwym, inteligentnym ani utalentowanym. Nie skazuje go również na lęk, wyczerpanie emocjonalne czy trudności w relacjach.
Być może największa wartość tej koncepcji polega na tym, że pozwala spojrzeć na różnice między ludźmi bez konieczności oceniania ich jako zalet lub wad. Zamiast zastanawiać się, czy ktoś jest „zbyt wrażliwy”, można spróbować zrozumieć, w jaki sposób odbiera otaczający go świat, co prowadzi do przeciążenia, a co przynosi przyjemność.
Źródła naukowe
Aron, E. N., & Aron, A. (1997). Sensory-Processing Sensitivity and Its Relation to Introversion and Emotionality. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 345–368. DOI: 10.1037/0022-3514.73.2.345
Greven, C. U., et al. (2019). Sensory Processing Sensitivity in the context of Environmental Sensitivity: A critical review and development of research agenda. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 287–305. DOI: 10.1016/j.neubiorev.2019.01.009
Baryła-Matejczuk, M., et al. (2022). Teoretyczne podstawy wysokiej wrażliwości – systematyczny przegląd literatury. Przegląd Psychologiczny, 65(3), 7–25. DOI: 10.31648/przegldpsychologiczny.8249
Assary, E., et al. (2019). Genetic architecture of Environmental Sensitivity reflects multiple heritable components: a twin study with adolescents. Molecular Psychiatry. DOI: 10.1038/s41380-019-0412-5
Acevedo, B. P., et al. (2014). The highly sensitive brain: An fMRI study of sensory processing sensitivity and response to others' emotions. Brain and Behavior, 4(4), 580–594. DOI: 10.1002/brb3.242
Hellwig, S., & Roth, M. (2021). Conceptual ambiguities and measurement issues in sensory processing sensitivity. Journal of Research in Personality, 93, 104130. DOI: 10.1016/j.jrp.2021.104130